Eugenio Montale oczami Jarosława Mikołajewskiego. Zapiski z czterech lat.

Nadeszła ponura jesień, a wraz z nią czas na melancholijne wieczory z ciepłą herbatą i dobrą książką. Ja najczęściej sięgam po poezję, najchętniej polską lub włoską, a właśnie ostatnio nakładem Wydawnictwa a5 wyszła bardzo ciekawa i ważna pozycja dla wszystkich italianistów. Są to Zapiski z czterech lat Eugenia Montalego przełożone przez poetę i tłumacza, Jarosława Mikołajewskiego.

Jedyny w swoim rodzaju

Zbiór ten ważny jest z kilku powodów. Po pierwsze poezja włoska nie ma ugruntowanej pozycji na polskim rynku literackim. Wciąż jest mało znana i dość rzadko przekładana. Najczęściej pojedyncze utwory poetyckie ukazują się w prasie, np. w „Literaturze na Świecie”. Wydania książkowe można policzyć na palcach jednej ręki i są to przede wszystkim wybory wierszy. Zapiski reprezentują jeden z nielicznych w pełni przełożonych na język polski tomików włoskich.

Włoski Noblista w polskich realiach

Po drugie, Eugenio Montale uchodzi za jednego z najwybitniejszych poetów. Jest bardzo ważną figurą w literacko-kulturowej panoramie Włoch, obrońcą moralności w faszystowskiej rzeczywistości, do tego laureatem literackiej Nagrody Nobla.

Tym bardziej zaskakujący wydaje się fakt, że tak mało się o nim mówi naszym kraju. Do tej pory – poza pojedynczymi wierszami rozproszonymi po czasopismach – ukazała się jedynie jedna pozycja – Wybór poezji dokonany przez wybitną tłumaczkę i literaturoznawczynię – Halinę Kralową. Miało to miejsce 31 lat temu (!) nakładem wydawnictwa PIW, a wśród tłumaczy zaangażowanych w pracę nad zbiorem można znaleźć takie nazwiska jak: Anna Cierniakówna, Cezary Geroń, Anna Kamieńska, Urszula Kozioł, Zygmunt Kubiak czy Artur Międzyrzecki. Wybór ten stanowi przekrój twórczości Montalego, znajdziemy w nim wiersze pochodzące z jego najważniejszych tomików.

Wiersz Montalego, i Limoni, na szlaku w Cinque Terre, gdzie Montale spędził część dzieciństwa

Zrozumieć Montalego

Poezja tego wybitnego genueńczyka jest bardzo wymagająca i trudna do zrozumienia. Często uważa się go ojca hermetyzmu, nurtu poetyckiego, który narodził się we Włoszech w latach 20. i operującego skomplikowanymi symbolami, analogiami i syntetycznością wyrazu.

Taka opinia dotyczy przede wszystkim trzech pierwszych tomików Montalego: Ossi di seppia (1925), Occasioni (1939) oraz Bufera e altro (1956), uważanych za arcydzieła włoskiej literatury, reprezentujących nowe wartości we włoskiej poezji. Charakteryzowało je dominujące poczucie egzystencjalnego niepokoju i samotności, poszukiwanie nadziei w okrutnym świecie oraz wiara w ocalającą moc poezji. Według Haliny Kralowej twórczość Montalego jest „materializacją przeżycia duchowego”, „sztuką wcieloną w słowo”, w której ważną rolę odgrywają przedmioty-amulety stanowiące „jedyne uchwytne, namacalne dowody naszego istnienia”, umożliwiające nam doświadczenie epifanii, momentu objawienia.

Autograf Montalego

Śmierć poezji wysokiej

W latach 50. poeta zdał sobie sprawę, że w realiach społeczeństwa masowego i kapitalizmu poezja straciła swą moc, stała się anachroniczna. Rozczarowany, a także załamany po śmierci żony zamilkł na 10 lat.

Montale powrócił do pisania wierszy w latach 70., jednak jego styl poetycki znacznie uległ zmianie. Do tej pory powściągliwy i bardzo dbający o formę wydaje się zupełnie innym twórcą. W tomie poetyckim Satura można zauważyć, że jego język poetycki nie jest już wyrafinowany, a zbliżony do mówionego, bardziej ironiczny i prozatorski. W kolejnych zbiorach, które zaczęły się ukazywać znacznie częściej niż przedtem, Montale często odnosi się krytycznie do swojego życia i twórczości. To właśnie w tym okresie pojawia się Quaderno di 4 anni, czyli Zapiski z 4 lat.

O Zapiskach

Tomk Quaderno di 4 anni został wydany w 1977 roku i składa się z 111 niepowiązanych ze sobą wierszy, napisanych w latach 1973-1977. Podobnie jak w poprzednich utworach późnego Montalego zostaje w nich poruszony temat relacji życia i śmierci, czasu, pamięci, samotności, wspomnień, poczucia niepewności własnej egzystencji. To często osobiste przemyślenia poety na temat różnych aspektów życia, natury czy społeczeństwa, w których dominuje ironia oraz pesymistyczny i niezwykle refleksyjny ton.

Zbiór otwiera wiersz o poetyckim i filozoficznym kształtowaniu się samego poety, „chłopca z czupryną”. Znajdziemy w nim odniesienia do Cmentarza morskiego Paula Valerego, a także do poglądów filozoficznych Heraklita i Nietzschego. Utwór prezentuje nieustannie zmieniający się obraz morza – ludzkiego życia i świata, których jedyną pewną rzeczą jest niemożność znalezienia ich znaczenia.

Chłopiec z czupryną zastanawiał się
czy człowiek to przypadek czy zamiar,
lapsus czy triumf… ale czyj?
Jeśli przypadek zdaje się możliwy,
nie jest zamiarem, chyba że w czyjejś głowie.
obyć się bez nas? Taki dylemat
(nie dla niewinnych) należało rozstrzygnąć.

(Edukacja intelektualna, 2. strofa, tłum. Jarosław Mikołajewski)

Wierszy w podobnym tonie jest w Zapiskach znacznie więcej, choćby W negatywie, przepełnione refleksją o nicości i bezsensie życia, czy Żyć, w którym opisany został bardzo ironiczny koncept prenatalnego egzaminu do zyskania życia – jego zdanie okazuje się udręką, a nie wyróżnieniem.

Wiersz z Zapisków w przekładzie Jarosława Mikołajewskiego

Na uwagę zasługuje także wiersz Nad jeziorem Orta prezentujący przygnębiający, nieco surrealistyczny obraz opuszczonej willi nad jeziorem Orta, pełen niepokoju i rozpaczliwej ciszy, „gdzie wierzby płaczą naprawdę” i „nawet węgorz nie szuka przetrwania”. Utwór zamyka nierzadki dla Montalego sarkastyczny żart:

(…) Wiele lat temu mieszkała tu
angielska rodzina. Niestety nie ma dozorcy
lecz może te anioły (angloły) nie były tak szalone
by dać się pilnować.

Nad jeziorem Orta został opublikowany 26 października 1975 roku w „Corriere della Sera”, 3 dni po otrzymaniu przez poetę literackiej nagrody Nobla.

Moimi ulubionymi wierszami Zapisków są W nieludzkim oraz To co zostaje (jeżeli zostaje). Oba oscylują wokół relacji życia, śmierci i pamięci. W pierwszym urzekła mnie szczególnie puenta dotycząca ograniczeń ludzkiego mózgu wobec percepcji tego, co nastaje po śmierci.

Nie przestaje się
myśleć ludzkimi głowami wchodząc
w nieludzkie

Drugi zaś – To co zostaje (jeżeli zostaje) –  przedstawia opis wspomnienia ograniczonej intelektualnie służącej, aby rozważyć, co jest w życiu ważne, a co nie.

Warto także sięgnąć po takie wiersze jak: U twoich stóp, Próby generalne, Koniec września, Nad morzem (lub prawie), Półsen, Miraże, Morgana.

Przekład poezji a doświadczenie

Żaden utwór zagraniczny nie istniałby w naszym kraju bez osoby tłumacza. Jest to sprawa oczywista, choć często zapominana, a w przypadku przekładów poezji nadzwyczaj ważna. Przypomina o tym w Posłowiu sam tłumacz Zapisków, Jarosław Mikołajewski, który podkreślił jaką rolę w tłumaczeniu Montalego odgrywa jego własne życiowe doświadczenie.

Polski pisarz, tłumacz, poeta podkreślił, że aby się zmierzyć z włoskim mistrzem, musiał odpowiednio dojrzeć, poczekać na właściwy moment w swoim życiu. Wyznaje: „Nie podjąłbym się tłumaczenia Zapisków z czterech lat, gdybym nie dożył wieku, w którym nic dla mnie nie jest pewne, jedna myśl wypiera się drugiej, każdy porządek wydaje się śmieszny.” (s. 129).

Tłumacz Jarosław Mikołajewski, autor zdjęcia: Adam Walanus

Trzeba jednak zauważyć, że Zapiski nie są pierwszym podejściem Mikołajewskiego do Montalego. Tłumacz przekładał pojedyncze wiersze włoskiego poety już prawie 20 lat temu w 1999 oraz 2000 na łamach prasy. Może to oznaczać, że polski poeta solidnie się przygotowywał do zmierzenia się z włoskim mistrzem.

Choć wiersze zawarte w Zapiskach nie mają skomplikowanej formy i nie stanowią zintegrowanej całości, nie oznacza to wcale, że są łatwe do przełożenia. Jak to w przypadku poezji bywa, to utwory o skondensowanej formie, uciekające się nieraz do gry słów i wieloznaczności (co na przykład widzimy powyżej w przypadku anglołów). Choć w przekładzie zawsze traci się coś z oryginału, na pierwszy rzut oka Jarosławowi Mikołajewskiemu udało się oddać najistotniejsze: zachować poetycki styl późnego Montalego.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *