Italo Calvino. Między nauką a wyobraźnią cz. I

Po długiej przerwie wracamy z cyklem „Włoska literatura po polsku”. Tym razem chciałybyśmy Wam przedstawić jednego z najbardziej wpływowych i najważniejszych pisarzy XX wieku. Jego twórczość jest tak oryginalna, a zarazem różnorodna, że każdy czytelnik, nawet (a może szczególnie) ten najbardziej wymagający, znajdzie coś dla siebie. Mowa o Italu Calvinie, którego niemal wszystkie dzieła zostały przełożone na język polski. Z racji tego, że to wyjątkowo płodny pisarz, a każda jego książka niesie za sobą ogromną wartość, postanowiłyśmy podzielić ten artykuł na dwie części.

Obywatel świata

Italo Calvino przyszedł na świat w 1923 roku w Santiago de Las Vegas na Kubie, gdzie jego ojciec, liguryjczyk z pochodzenia, przez kilka lat zarządzał eksperymentalną stacją agronomiczną zajmującą się uprawą trzciny cukrowej. Aby narodzony na obczyźnie syn nigdy nie zapomniał o swoich włoskich korzeniach, matka nadała mu imię Italo.

Gdy chłopiec skończył dwa lata, rodzina zdecydowała się jednak wrócić do Włoch i osiedlić w San Remo. To właśnie tam Italo spędził całe dzieciństwo. Jako syn naukowców (botaników) został wychowany w laickim i antyfaszystowskim środowisku, a sprzyjała temu także międzynarodowa atmosfera miasteczka, które w tamtym czasie było zamieszkiwane przede wszystkim przez starych Anglików i Rosjan.

Portofino, Mark Robinson, flickr, CC-BY-2

Początkowo Calvino studiował na Wydziale Rolnictwa Uniwersytetu Turyńskiego, na którym pracował jego ojciec. Nie poszedł jednak w ślady rodziców, choć nauki ścisłe pozostały mu bliskie na zawsze. W czasie studiów Italo Calvino oddał się swojej prawdziwej pasji, literaturze. Pisał recenzje filmowe, sztuki teatralne i opowiadania. Po wojnie ukończył zaś studia humanistyczne we Florencji, a swoją pracę magisterską poświęcił Josephowi Conradowi.

Anarchista-komunista

Italo Calvino wpisał się w historię Włoch nie tylko jako literat. W czasie wojny wstąpił bowiem w szeregi komunistycznej partyzantki i walczył w bitwie pod Bajardo. Udział w ruchu oporu, a następnie wstąpienie do partii komunistycznej nie miały jednak wiele wspólnego z jego poglądami politycznymi. Calvino uważał się za anarchistę. W jednym z wywiadów wyznał: „Mój wybór komunizmu nie był podyktowany względami ideologicznymi. (…) Czułem, że w tym momencie liczyło się działanie, a komuniści byli wtedy najaktywniejsi i najlepiej zorganizowani”. Gdy do Włoch doszły wieści o represjach sowieckich na Węgrzech, Calvino postanowił odciąć się od partii.

Wrażliwość twórcza Calvina

Twórczość Calvina jest dość obszerna, zróżnicowana, ale też bardzo charakterystyczna. Pisarz był zafascynowany nie tylko literaturą jako przedmiotem, lecz także procesem jej powstawania i odbioru. Uważnie przyglądał się również zachodzącej na jego oczach szybko postępującej konsumpcjonistycznej przemiany społeczeństwa, która przyczyniała się do coraz bardziej ograniczonej percepcji kultury. Jego pisarstwo było w pewnym stopniu buntem wobec tej tendencji, co podkreśla prof. Joanna Ugniewska:

Pisarstwo Calvina charakteryzuje znaczna wrażliwość na przemiany kultury współczesnej, stąd też jego ewolucja od neorealizmu do powieści inspirowanych strukturalizmem. Wszystkie kolejne próby, bardzo odległe od siebie z punktu widzenia formalnego, łączy jednak wspólna koncepcja literatury. Opiera się ona na rekonstruowaniu wątków powieściowych, a także na odrzucaniu sztywnych i zamkniętych form literackich, na pojmowaniu zatem literatury jako wyrazu wolności (Historia literatury włoskiej XX wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985, s. 200).

Przyjrzyjmy się zatem największym dziełom Calvina w porządku chronologicznym odpowiadającym etapom twórczym pisarza.

Pozorny neorealizm

Pierwsza powieść Calvina została wydana w 1947 roku przez wydawnictwo Einaudi dzięki wsparciu jego serdecznego przyjaciela i mentora – Cesarego Pavesego. Nosiła tytuł Ścieżka pajęczych gniazd (Il sentiero dei nidi di ragno), a przetłumaczył ją na język polski dziesięć lat później Władysław Minkiewicz.

To niezwykła opowieść o losach małego, naiwnego jeszcze chłopca o imieniu Pin w czasach włoskiego ruchu oporu. Tym, co ją wyróżnia na tle innych dzieł, jest nietypowa, odrealniona perspektywa prezentowanych wydarzeń. Świat przedstawiony zostaje oczami dziecka, które, choć nie pojmuje jeszcze otaczającej go rzeczywistości, obserwuje ją z wielką przenikliwością. W powieści brakuje więc faktów, często pojawiają się elementy baśniowe i fantastyczne, a wojna oraz postaci biorące w niej udział są prezentowane w uproszczonych kategoriach walki dobra ze złem.

Ścieżka pajęczych gniazd to powieść charakterystyczna dla pierwszej fazy twórczości Calvina. Z jednej strony może być przykładem lektury zaangażowanej, zawierającej w sobie elementy ideologiczne, a z drugiej lektury wielopoziomowej, której pełne zrozumienie zależy od stopnia „wtajemniczenia” czytelnika. Warto zwrócić uwagę, że komunizm wcale nie jest tu prezentowany w sposób pozytywny i bezkrytyczny.

Między alegorią a fantastyką

Drugi etap w twórczości Calvina znacznie różni się od pierwszego. Jego pisarstwo zaczyna się oddalać od realizmu, coraz bardziej zmierza w stronę baśniowości i absurdu. Przedstawia pesymistyczny obraz społeczeństwa. Autor z jednej strony daje się ponieść inwencji twórczej, a z drugiej pozwala sobie na filozoficzne rozważania.

Na szczególną uwagę zasługuje trylogia Nasi przodkowie (I nostri antenati), czyli Wicehrabia przepołowiony (Il visconte dimezzato), Baron drzewołaz (Il barone rampante) oraz Rycerz nieistniejący (Il cavaliere inesistente), które zostały przełożone na język polski przez wybitną tłumaczkę Barbarę Sieroszewską.

Według prof. Joanny Ugniewskiej „wszystkie trzy powieści przedstawiają w formie wolterowskiej opowiastki filozoficznej podstawowe motywy życia ludzkiego i realizowania własnej indywidualności (Historia literatury włoskiej XX wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1985 s. 202).

Wicehrabia przepołowiony

Zacznijmy od najwcześniejszej, czyli Wicehrabiego przepołowionego (Il visconte dimezzato), wydanej w 1952 roku. To dzieło w klimacie powieści gotyckiej, prezentujące losy włoskiego arystokraty Medarda di Terralby, rozerwanego przez armatę na dwie części, które od tego zdarzenia egzystują osobno. Uosabiają one najlepszą i najgorszą część jego natury – jedna dręczy napotkane postaci złem, druga zamęcza dobrocią. Tym, co łączy obie połówki, jest zauroczenie w tej samej kobiecie, Pameli. Jak się skończy powieść, nie trudno się domyślić, ale nic więcej nie zdradzamy.

Przyjmuje się, że rozszczepienie hrabiego może symbolizować ludzkość rozdwojoną wskutek zimnej wojny, a sama postać przepołowionego bohatera odsyła nas do noweli Doktor Jekyll i pan Hyde Roberta Louisa Stevensona.

Baron drzewołaz

Kolejna książka z tej serii to Baron drzewołaz (Il barone rampante) wydany w 1957 roku. Opowiada historię zaczytanego chłopca, barona Cosima Piovaski di Rondo, który w imię buntu wobec społeczeństwa decyduje się spędzić resztę życia na drzewach. Główny bohater woli obserwować świat z góry, aby lepiej zrozumieć historię i ludzkie zachowania.

Rycerz nieistniejący

Dwa lata po Baronie… ukazuje się pouczający i zabawny Rycerz nieistniejący (Il cavaliere inesistente). To książka nawiązująca do eposu rycerskiego, przedstawiająca najlepszego paladyna wielkiego dowódcy Karola Wielkiego, rycerza Agilulfa, który w istocie jest jedynie pustą, ale zdolną do myślenia i wzbudzania uczuć, zbroją. Wykonywany przez niego zawód sprawił, że zupełnie stracił osobowość, także w znaczeniu materialnym. Lektura z pewnością spodoba się miłośnikom Ariosta, gdyż można w niej dostrzec odniesienia do Orlanda szalonego.

Baśnie włoskie

Italo Calvino bardzo cenił literaturę popularną. Szczególne miejsce zajmowały w jego pisarstwie baśnie, które stanowiły nie tylko inspirację. Pisarz lubił ten gatunek do tego stopnia, że postanowił zebrać 200 najbardziej popularnych baśni we Włoszech, przełożyć te, które były zapisane w dialekcie i napisać je na nowo. I tak w 1956 roku ukazało się wielkie trzytomowe dzieło: Baśnie włoskie: Zaczerpnięte z przekazów tradycji ludowej i opowiedziane na nowo (Fiabe italiane raccolte dalla tradizione popolare durante gli ultimi cento anni e trascritte in lingua dai vari dialetti da Italo Calvino), które szybko zyskały popularność nie tylko we Włoszech.

W Polsce ich wybór ukazał się w 1968 roku w przekładzie Jerzego Popiela, natomiast przekład wszystkich trzech tomów wyszedł dopiero w 2012 roku i był pracą zbiorową wielu tłumaczy: Stanisława Kasprzysiaka, Jarosława Mikołajewskiego, Jerzego Popiela, Katarzyny Skórskiej, Moniki Woźniak oraz Marcina Wyrembelskiego.

Długi dzień Ameriga

W latach 60. ukazał się także utwór zupełnie do innych dzieł Calvina niepodobny, bo głęboko osadzony w rzeczywistości, a – co więcej – oparty na faktach. To Długi dzień Ameriga (La giornata di uno scrutatore), wydany w 1963 roku i przełożony na język polski w 2000 roku przez Magdalenę Tulli. Jego akcja rozgrywa się 7 czerwca 1952 roku– w dniu wyborów w turyńskim Instytucie Cottolengo, przytułku dla osób niepełnosprawnych.

Książka, składająca się przede wszystkim z rozważań głównego bohatera (alter ego Calvina), a zarazem świadka opisywanych wydarzeń, demaskuje, w jaki sposób partie polityczne wykorzystują osoby niezdolne do samodzielnego myślenia podczas głosowania. To rodzaj reportażu opartego na doświadczeniach autora, który w 1961 roku był członkiem komisji wyborczej w tamtym miejscu. Utwór jest także pamfletem na „nierozwiązywalne sprzeczności tkwiące w idei demokracji”.

Calvino we Wstępie do tego dzieła pisze, że „można w tej książce znaleźć obraz Włoch, do jakiego nie jesteśmy przyzwyczajeni, a także przestrogę przed koszmarem atomowej przyszłości rodzaju ludzkiego” (Długi dzień Ameriga, tłum. Magdalena Tulli, PIW 2000, s. 7).

***

W tym miejscu się kończymy pierwszą część artykułu. Poznaliśmy dwa pierwsze etapy bardzo oryginalnej twórczości Itala Calvina. Wszystkie wyżej wymienione książki zdecydowanie zasługują na lekturę, a to dopiero początek literackiej drogi Itala Calvina (zobacz drugą część artykułu).

Jeden komentarz dla “Italo Calvino. Między nauką a wyobraźnią cz. I

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.