Italo Calvino. Między nauką a wyobraźnią cz. II

W poprzednim tygodniu opublikowałyśmy pierwszą część artykułu z cyklu „Włoska literatura po polsku”, którego bohaterem był Italo Calvino, jeden z największych pisarzy XX wieku. Omówiłyśmy dwa pierwsze etapy jego bogatej i niezwykle różnorodnej twórczości. W tej części skupimy się na latach świetności pisarza i przemianach, jakie zaszły w jego światopoglądzie i pisarstwie.

Italo Calvino, autor: Johan Brun,,CC BY SA 4

Literatura fantastyczno-naukowa

Najważniejszym okresem dla Calvina były lata 60.-70., kiedy jego twórczość zaczęła zmierzać w stronę fantastyki. Miała na to wpływ przeprowadzka do Paryża w 1964 roku oraz obracanie się w zupełnie nowym środowisku kulturalnym. To czas fascynacji strukturalizmem i sympatyzowania z OULIPO – Ouvroir de Littérature Potentielle, eksperymentalną grupą literacką założoną przez pisarza Raymonda Queneau i matematyka François Le Linnais’go, która tworzyła dzieła literackie w oparciu o wzory i prawa matematyczne.

Pod wpływem nowych znajomości także i Calvino zaczął eksperymentować literacko. Jego pisarstwo zupełnie oddaliło się od realizmu, bardziej widoczna stała się fascynacja nauką, m. in. matematyką (a w szczególności kombinatoryką), językoznawstwem (tu wyróżnia się semiotyka), ale także fizyką czy biologią.

Opowieści kosmikomiczne  i T zero

Pierwszym owocem nowych tendencji w pisarstwie Calvina są Opowieści kosmikomiczne (Le cosmicomiche), wydane w 1965 roku, przetłumaczone na polski w 1968 roku przez Barbarę Sieroszewską. To także pierwszy eksperyment pisarza w zakresie science-fiction. Tym, co różni nieco Calvina od literatury stricte fantastyczno-naukowej, jest podejście do czasu. Pisarz nie przenosi się w przyszłość, a w przeszłość, starając się przedstawić ewolucję wszechświata. Narratorem opowiadań jest bliżej nieokreślona postać Qfqfq, która przybiera różne formy – mięczaka, dinozaura, ale nigdy człowieka. Wydarzenia prezentowane są z ciekawej, zupełnie nieantropocentrycznej perspektywy, choć narratorowi zdarza się odczuwać ludzkie emocje.

Qfqfq pojawia się także w opowiadaniach T Zero (Ti con zero), wydanych w 1967 roku, za które rok później Calvino otrzymał Premio Viareggio. Pisarz jednak odmówił przyjęcia nagrody, uważając takie wydarzenia za zbędną retorykę (co ciekawe w późniejszych latach chętnie przyjmował różne nagrody).

Niewidzialne miasta

Bardzo ważną lekturą z tego okresu są Niewidzialne miasta (Le città invisibili), wydane w 1972 roku, przetłumaczone na polski zaledwie 3 lata później przez Alinę Kreisberg. To jedno z najpopularniejszych dzieł Itala Calvina, w którym pisarz wchodzi z czytelnikiem w pewien rodzaj gry intelektualnej.

To książka na pograniczu poezji i prozy, stworzona z matematyczną precyzją, a jednocześnie poruszająca filozoficzne tematy. Przedstawia rozmowy Marca Pola z mongolskim i chińskim władcą Kubłaj Chanem, w których wenecki podróżnik w pasjonujący sposób przedstawia różne, tylko potencjalnie istniejące miasta. Owe miasta, a jest ich dokładnie 55, przydzielono do różnych kategorii. Dzięki takiemu podziałowi książka nie musi być czytana linearnie. Opowieści Marka Pola przenoszą nas w baśniowy świat pełen przedziwnych, nieraz mrocznych grodów.

Zamek krzyżujących się losów

W 1973 roku wyszedł Zamek krzyżujących się losów (Il castello dei destini incrociati), przetłumaczony na polski dopiero w 2000 roku przez Annę Wasilewską. Książka ta – nosząca duże znamię eksperymentalizmu OULIPO – składa się właściwie z dwóch tekstów: Zamku krzyżujących się losów oraz Gospody krzyżujących się losów, a łączy je nie tylko podobna nazwa, lecz także sposób narracji oparty na interpretacji figur kart tarota.

Jak podaje sam autor w Posłowiu pierwszy utwór został pierwotnie wydany w tomie Tarocchi, Il mazzo visconteo di Bergamo e New York przez wydawnictwo Franca Marii Ricciego w 1969 roku. Wiadomość ta jest istotna ze względu na fakt, że przedrukowane z niego ilustracje, będące reprodukcjami piętnastowiecznych miniatur z talią kart tarota iluminowaną przez Bonifacia Bembę dla książąt Mediolanu, towarzyszyły także późniejszym publikacjom. Punktem wyjścia do Zamku… był Orlando Szalony Ariosta i to wokół tego dzieła powstawały inne, krzyżujące się opowieści.

Gospoda… ma podobną strukturę, podstawą tego utworu są karty tarota najbardziej dziś rozpowszechnione – L’Ancien Tarot de Marsellie wydawnictwa B.-P. Grimaud, który produkuje talię odbitą w 1761 roku przez Nicolasa Convera.

Obie historie opowiadają o spotkaniu podróżnych niemogących się porozumieć za pomocą głosu i z tego powodu przedstawiających swoje losy właśnie za pomocą kart. Ich układ staje się jednak coraz bardziej skomplikowany i daje różne możliwości interpretacji.

O tym, jak powstały te powieści, wspomina sam Calvino:

„Starałem się przede wszystkim patrzeć na karty tarota z uwagą, okiem kogoś, kto nie wie, czym one są, i wprowadzać z nich rozmaite sugestie i skojarzenia, interpretować je zgodnie z wymyśloną ikonologią. Zacząłem od tarota marsylskiego, starając się tak rozłożyć karty, aby tworzyły one kolejne sceny piktograficznej powieści. Kiedy przypadkowo zestawione ze sobą karty układały się w jakąś sensowną historię, zaczynałem ją spisywać; zgromadziłem w ten sposób spory materiał” (Zamek…, tłum. A Wasilewska, Warszawa 2000, s. 200).

Postmodernizm

Twórczość Calvina stawała się z czasem coraz bardziej postmodernistyczna, a głównym jej atrybutem okazała się szeroko pojęta gra: z rzeczywistością, z czytelnikiem, a także z samą literaturą. Wyraźniej ukazywały się także intertekstualność i metatekstowość.

Jeśli zimową nocą podróżny

Sztampowym dziełem postmodernistycznym Calvina jest Jeśli zimową nocą podróżny (Se una notte d’inverno un viaggiatore). Wydane zostało w 1979 roku, a przełożone na język polski w 1989 roku przez Annę Wasilewską. Przedstawia przygody Czytelnika i Czytelniczki poszukujących pewnej książki, której wadliwy egzemplarz wpadł im w ręce. Pragnąc poznać całą fabułę, natrafiają jednak na dziewięć innych propozycji początków powieści różnych autorów i reprezentujących różne gatunki literackie.

Palomar

Inną postmodernistyczną książką Calvina jest Palomar, wydany w 1983 roku, przełożony na polski w 2004 roku przez Alinę Kreisberg. Jej główny bohater, który zamierza na nowo poznać świat, zawdzięcza swe imię kalifornijskiemu obserwatorium astronomicznemu.

To metatekstowy traktat filozoficzno-etyczny o określonej matematycznie strukturze 3x3x3. Składa się z trzech oznaczonych części, w których cyfry od 1 do 3 określają trzy obszary tematyczne, rodzaje doświadczeń obecne w każdej z nich. Są to odpowiednio – doświadczenia wizualne, elementy antropologiczne i kulturalne z doświadczeniem językowym oraz doświadczenia natury ogólnej – dotyczące kosmosu, czasu i bezkresu, relacji ja-świat, a także ograniczonych możliwości mózgu.

Wykłady amerykańskie

Dziełem zupełnie wyjątkowym są Wykłady amerykańskie : sześć przypomnień dla przyszłego tysiąclecia (Lezioni americane. Sei proposte per il prossimo millennio), czyli cykl odczytów, które miał wygłosić Calvino na Uniwersytecie Harvardzkim w roku akademickim 1985/86. Z powodu śmierci pisarza zbiór jednak nigdy nie został ukończony, a z sześciu planowanych esejów o tytułach: Lekkość, Dokładność, Szybkość, Przejrzystość, Wielorakość i Zwartość powstało pięć (brakuje Zwartości). Książka ukazała się po śmierci i jest uważana za najważniejszą pozycję Calvina, jego literacki testament. W wersji polskiej ukazała się dopiero w 2009 roku w przekładzie Anny Wasilewskiej.

***

Italo Calvino to jeden z najpełniej i najlepiej przełożonych pisarzy włoskich. Utwory, które przedstawiłam w artykule uważam za najważniejsze, nie są to jednak wszystkie pozycje dostępne w języku polskim. Nie przytoczyłam choćby W słońcu jaguara (Sotto il sole giaguaro), Marcovaldo czyli Pory roku w mieście (Marcovaldo: ovvero le stagioni in città) czy Laskorzeniolabiryntu (La foresta-radice-labirinto), a one także zasługują na lekturę. Italo Calvino jest pisarzem, po którego książki powinien sięgnąć obowiązkowo każdy italofil.

Jeden komentarz dla “Italo Calvino. Między nauką a wyobraźnią cz. II

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.