Kto mieszka we Włoszech? O włoskich Grekach i Albańczykach słów kilka

Kto mieszka we Włoszech? No Włosi, coraz mniej różniący się od siebie językiem i kulturą. Carlo Levi nie mógłby dziś napisać Chrystus zatrzymał się w Eboli, minęły już czasy, kiedy turyńczykowi było bliżej do Francuza niż do Sycylijczyka. Kto jeszcze mieszka we Włoszech? Imigranci z Azji, Afryki i Europy Wschodniej – powiecie – a tymczasowo także około 70 tys. turystów rocznie. Czy ktoś jeszcze?

A jednak: Włochy są krajem dużo bardziej różnorodnym niż mogłoby się wydawać. Pewnie każdy wie, że w Tyrolu mieszkają Austriacy, ale regiony południowe też mają swoje autochtoniczne mniejszości: Greków, którzy żyją w Kalabrii i w Apulii, i Albańczyków, mieszkających praktycznie w całych południowych Włoszech, przede wszystkim jednak w Kalabrii i na Sycylii.

dwujezycznenazewnictwogreciasalentina

Historia

Skąd w ogóle te narody wzięły się na Półwyspie Apenińskim? W przypadku Greków nie jest to do końca jasne: niektórzy historycy twierdzą, że współcześni Italogrecy to potomkowie starożytnych Greków zamieszkujących kolonie we południowych Włoszech, tzw. Wielką Grecję. Inni uważają, że wywodzą się raczej od Greków osiedlających się tam w średniowieczu, na co wskazywałoby większe podobieństwo dialektu griko do współczesnej niż do antycznej greki. Najbardziej popularna jest hipoteza pośrednia: greckie wspólnoty istniały już w starożytności, ale rozrosły się w średniowieczu.

Krypta św. Onfurego w Castrignano de Greci, VI w.
Krypta św. Onfurego w Castrignano de Greci, VI w.

A Albańczycy? To już zdecydowanie średniowieczna historia. W tej epoce Albańczycy cieszyli się sławą świetnych żołnierzy i marynarzy, wiele krajów najmowało ich zgodnie ze swoimi potrzebami. Ten naród zyskał jeszcze większy szacunek, kiedy jako jedynemu spośród krajów bałkańskich udało mu się obronić przed najazdem Turków. Przyczynił się do tego słynny dowódca Skanderberg. Król Neapolu Alfons V Aragoński zaproponował mu ziemie w kalabryjskiej prowincji Catanzaro w zamian za pomoc w stłumieniu buntu baronów. Oficer zgodził się, a później także inni włoscy władcy prosili Albańczyków o pomoc militarną, wynagradzając ich terenami na południowych krańcach półwyspu. Kiedy Albania została podbita przez Imperium Osmańskie, wielu mieszkańców zdecydowało się uciec za Adriatyk; podobnie czynili w latach 90. uciekający przed wojną na Bałkanach.

Mniejszości narodowe grecka i albańska nie są obecnie zbyt liczne: Greków w Kalabrii pozostało ok. 500, a w Apulii ok. 10 000. Albańczyków jest nieco więcej, szacuje się, że ok. 100 000. Ich obecność została wyraźnie zaznaczona w nazwach miejscowości, takich jak Piana degli Albanesi (największe skupisko Albańczyków we Włoszech, od lat centrum kultury włoskoalbańskiej), San Giorgio Albanese czy Santa Caterina Albanese. Młodsze pokolenia oczywiście są mocno zitalianizowane (podobnie zresztą jak ich włoscy rówieśnicy często słabo lub tylko biernie znający swoje regionalne dialekty).

Jezioro w Piana degli Albanesi
Jezioro w Piana degli Albanesi

Język

Języki używane przez włoskich Greków i Albańczyków bardzo się różnią od ich odpowiedników, którymi posługują się członkowie tych narodów żyjący na Bałkanach, co jest oczywiście wynikiem długotrwałej izolacji. Dialekt włoskich Greków, griko, nazywany przez nich samych Katoitaliótika, czyli „południowym włoskim”, różni się od współczesnej greki na poziomie fonetycznym, gdzie słychać wyraźnie wiele wpływów języka włoskiego. Ogólnie jednak mieszkańcy Grecji i włoscy Grecy mogą się wzajemnie zrozumieć. Jeżeli chodzi o język włoskich Albańczyków, czyli arbëreshe, to przede wszystkim ze względów historycznych nie ma on tak wielu zapożyczeń z tureckiego. Szacuje się, że arbëreshe ma około 45% słów wspólnych ze standardowym, literackim albańskim: oba są oparte na południowym, toskijskim dialekcie (dialekt północny znacznie się od nich różni).

Znaki po włosku i albańsku w Piana degli Albanesi
Znaki po włosku i albańsku w Piana degli Albanesi

Tradycje

Oczywiście zarówno Grecy, jak i Albańczycy kultywują swoje własne tradycje, być może teraz właśnie one, a nie często zapominany język, są głównym czynnikiem wyróżniającym te grupy etniczne. W Kalabrii i Apulii istnieje wiele zespołów folklorystycznych wykonujących piosenki w języku griko, często obok adaptacji piosenek we włoskich dialektach. Tutaj możecie posłuchać tradycyjnej greckiej pieśni w wykonaniu zespołu Briganti di Terra di Otranto, a poniżej znajdziecie piosenkę kalabryjskiego zespołu Ghetonia.

Słynne są opowieści i baśnie kalabryjskich Greków, wiele z nich wywodzi się wprost ze starożytności. Niektóre z nich tak bardzo spodobały się Italo Calvino, że włączył je do swojego zbioru Baśni włoskich jako jedyne spośród opowiadań w językach mniejszości etnicznych. Jak sam napisał: „Wydawało mi się po prostu, że ich tradycja narracyjna nieodwracalnie stopiła się z folklorem pozostałej części Kalabrii; nadto po prostu miałem ochotę je zamieścić”. Grecką tradycję wciąż można poznać „na żywo”: co roku pod koniec sierpnia greckich grup folklorystycznych można posłuchać na festiwalu O Nostos w Bova Marina. Wiele z nich przyjeżdża także na słynną Noc Taranty w Melpignano.

Noc Taranty
Noc Taranty

Większość tradycji Arbëreshë nierozerwalnie łączy się z religią, czyli grekokatolicyzmem. Jedną z ich najbardziej rozpoznawalnych tradycji jest karnawał, zwany przez samych Albańczyków Kalivari, Kalevari lub Karnivall. Najhuczniej obchodzi się go w miejscowości Piana degli Albanesi. W każdy czwartek, sobotę i niedzielę przy głównej ulicy miasteczka, Corso Kastorio, kobiety w maskach proszą panów do tańca: w czasie karnawału tylko one mogą to robić, istnieje jednak zakaz tańczenia i filtrowania z mężczyznami spoza wspólnoty arbëreshe.

Albańskie maski karnawałowe
Albańskie maski karnawałowe

Innym charakterystycznym dla włoskich Albańczyków elementem jest tradycyjny strój. Mówimy tu o stroju kobiecym, gdyż męska wersja zaniknęła. Nie można mówić o jednym typie ubioru: każda miejscowość ma swój własny model. Tym, co je łączy, są kojarzące się z przepychem kościelnego rytu bizantyńskiego kolory i tkaniny.

Tradycyjne stroje z Piana degli Albanesi
Tradycyjne stroje z Piana degli Albanesi

Oczywiście Albańczycy mają także swoją kuchnię, nawet jeśli przez wieki przejęli wiele włoskich przepisów. Charakterystyczne dla niej są różne typy placków zbliżonych do włoskich focacci, frittate z wieloma rodzajami warzyw i przede wszystkim słodycze: kanarikuj, czyli kluseczki zanurzane w miodzie, megijze, czyli rolada z twarogiem, grur me arra, czyli pszenica z nasionami granatu, nucia, czyli ciastko-ludzik.

Grur me arra
Grur me arra

3 komentarzy dla “Kto mieszka we Włoszech? O włoskich Grekach i Albańczykach słów kilka

  • Witam serdec

    wpadłam na Wasz blog dzięki rekomendacji zamieszczonej przez Natalię z włoskielove. Jest ciekawy i wiele rzeczy jest dla mnie nowością i dziękuję za to! Mam jednak jedną uwagę – często w artykułach, między innymi w tym, brakuje puenty, jakiegoś zakończenia, są urwane jakby w połowie, może przydało by się jedno, dwa zdania podsumowujące. Taka uwaga czytelniczki 🙂

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *