Pinokio. Drewniane kłamstewka włoskiego alter ego

Carlo Collodi i Pinokio nie znają granic geograficznych i czasowych. Choć historia drewnianej i niezwykle krnąbrnej marionetki ma już ponad 130 lat, wciąż cieszy się niesłabnącą sławą w każdym zakątku naszej planety i wzbudza wiele kontrowersji. Ta powieść dla dzieci jest fenomenem na rynku wydawniczym – nie sposób zliczyć ilości sprzedanych egzemplarzy w kraju i za granicą, a źródła UNESCO podają, że to jedna z najczęściej przekładanych włoskich książek – przetłumaczono ją na około 240 języków.

Literackie fakty

Początkowo powieść o drewnianym chłopcu wychodziła w odcinkach na łamach pierwszej włoskiej gazety dla dzieci –„Il Giornale per i Bambini”. Nosiła tytuł La storia di un burattino i liczyła 15 rozdziałów. Pod wpływem ogromnej popularności Carlo Collodi, a właściwie Carlo Lorenzini, bo tak brzmiało jego prawdziwe nazwisko, postanowił ją dopracować i wydać w formie książkowej pod tytułem Le avventure di Pinocchio. Miało to miejsce w 1883 roku we Florencji. Od tego czasu stała się jedną z najpoczytniejszych powieści dla dzieci na świecie.

Carlo Collodi
Carlo Collodi

Bajka dla dorosłych

Mimo tego, że lektura Pinokia z pozoru wydaje się łatwa, tak naprawdę książka skrywa w sobie wiele tajemnic i skomplikowanych analogii do ludzkiej egzystencji. Tekst, który powstał w czasach włoskiego weryzmu, wielokrotnie poddawano różnym analizom: politycznej, psychologicznej, społecznej, symbolicznej, religijnej, a także ezoterycznej.

Pietro Pancrazi (włoski pisarz i krytyk) w Venti uomini, un satiro e un burattino (1923) (Dwudziestu mężczyzn, satyr i marionetka) opisuje następująco swoją niesłabnące zainteresowanie głównym bohaterem: „Przygody Pinokia pozwalają za każdym razem, patrząc z innego punktu widzenia, odkryć nowy morał czy jego nowe znaczenie”. Natomiast Benedetto Croce (włoski filozof i krytyk literacki) stwierdza, że „drewno, z którego został wyrzeźbiony Pinokio to ludzkość”, a według Gianfranca Continiego, autora Literatury Zjednoczonych Włoch (1968), Pinokio to nie lektura dla dzieci pomimo fabuły oscylującej wokół dzieciństwa.

Najbardziej kontrowersyjną tezę wysuwa Fernando Tempesti (włoski pisarz), zdaniem którego przygody Pinokia można odebrać jako opis początku ruchu masońskiego (sam Collodi miał być jego członkiem).

Katastrofa i szczęśliwe zakończenie

Pinokio przez swoją niefrasobliwość jest ciągle narażony na niebezpieczeństwo, a także śmierć, ale dzięki tym przygodom uczy się, jak być ragazzino perbene (dobrym chłopcem). Warto wspomnieć, że powieść dziecięca powstała w dwóch etapach. Pierwszy kończy się wraz ze śmiercią Pinokia (XV rozdział) i jest określany jako „corsa verso la catastrofe” (bieg ku katastrofie). Drugi natomiast, napisany po rocznej przerwie, to „romanzo di formazione” (powieść o dojrzewaniu jednostki). W wyniku nacisków na autora ze strony odbiorców i wydawcy, marionetka zostaje uratowana przez Niebieską Wróżkę i od tego momentu stara się naprawić swoje błędy.

Pinokio jako alter ego Włochów

Bajka o drewnianym chłopcu to oprócz przyjemnej lektury dla dzieci także zbiór ciekawych charakterystyk włoskiej natury. Takiego zdania jest między innymi Giuseppe Prezzolini (włoski pisarz i dziennikarz), według którego „kto rozumie piękno Pinokia, rozumie Włochy”.

Tę drewnianą marionetkę można więc uznać za alter ego mieszkańców Italii. Jak stwierdza Raffaele La Capria każdy Włoch jest w głębi „nieodpowiedzialnym Pinokiem, który nie potrafi dojrzeć i ocenić krytycznie swoich działań” oraz „zawsze obwinia innych za swoje złe występki”.

Kolejnymi punktami wspólnymi są skłonność do korupcji, amoralności i kłamstw. Wydłużający się nos Pinokia symbolizuje podatność Włochów do mistyfikacji, mogącą być próbą walki z otaczającą rzeczywistością, w której jednostka dla ułatwienia sobie życia i zdobycia przychylności innych wybiera półprawdę. Co więcej zarówno bohater powieści dziecięcej, jak i mieszkańcy Italii dają się nabrać na tzw. „psychologię cudów”, czyli poszukiwanie drogi na skróty do bogactwa. Zamiast skupić się na strategii rozwoju przemysłu i długofalowych skutkach Włosi są nastawieni na szybki i niebotyczny zysk.

Marionetka Collodiego, podobnie jak i mieszkańcy Italii składa obietnice, których potem nie dotrzymuje oraz łatwo daje się oczarowywać i omamiać. Ponadto, choć teoretycznie cieszy się wolnością – nie ma nitek, które decydowałyby o jej ruchach – to w praktyce jest prowadzona przez dziesiątki niewidzialnych sznurków, za które umiejętnie pociąga ktoś inny. W ten sposób postać Pinokia uosabia szeroki wachlarz konfliktów społecznych i kulturalnych związanych z autonomią jednostki wobec władzy.

Renzi i Pinokio
Matteo Renzi i Pinokio

W Pinokiu odnajdujemy także analogię do braku skuteczności i obiektywności włoskich instytucji publicznych. Drewniany chłopiec w momencie niesłusznego skazania na karę więzienia zdaje sobie sprawę z nieefektywności działania władz, które w teorii powinny stać na straży praw obywatela.

To jednak nie koniec odniesień do włoskości. Postać Pinokia reprezentuje stan włoskiego narodu zaraz po zjednoczeniu kraju w 1861. Słynne słowa Massima D’Azeglio: „L’Italia è fatta, ora bisogna fare gli italiani” (Włochy zostały stworzone, teraz czas stworzyć Włochów) możemy odnieść właśnie do aktu kreacji marionetki, która podobnie jak włoskie społeczeństwo nie była jeszcze świadoma własnych możliwości. Jej przemiana w dobrego chłopca to urzeczywistnienie ideałów reformy kraju. Także Włochy nie miały ambicji, uciekały się do podstępu i kłamstw. To swojego rodzaju uosobienie potrzeby odnowy moralnej narodu. Nieprzypadkowo bohater stworzony przez Collodiego to postać, której celem w życiu jest beztroskie bieganie i tańczenie. W ten sposób autor próbuje dać współobywatelom nowy zastrzyk energii w tak przełomowym momencie w historii Włoch.

Pinokio w różnych odsłonach

Historia niesfornej marionetki, ulubieńca dzieci i dorosłych, na przestrzeni lat doczekała się niezliczonej ilości adaptacji teatralnych, filmowych czy komiksowych. Dla przykładu możemy przywołać wybrane najwyższej klasy postaci, które się nią zainspirowały: Totò (aktor), Fellini (reżyser filmowy), Comencini (reżyser filmowy), Benigni (aktor i reżyser filmowy) czy Guillermo del Toro (reżyser filmowy).

Najsłynniejsza wersja filmowa Pinokia autorstwa wytwórni Walt Disney weszła na ekrany kin już w 1940 roku. W latach 70. reżyser Luigi Comencini wraz z gwiazdorską obsadą: Giną Lollobrigidą, Nino Manfredim i Vittoriem De Siką, produkuje włoską wersję przygód Pinokia. Próby nowej interpretacji bajki podejmuje się również wspomniany Roberto Benigni.

Najsłynniejsze odsłony Pinokia
Najsłynniejsze odsłony Pinokia

Każda z tych produkcji prezentuje Pinokia w nieco innym świetle i różni się czasem znacząco od powieści napisanej przez Collodiego. Przykładowo w wersji disneyowskiej Gadający Świerszcz ma się świetnie po pierwszym spotkaniu z marionetką, podczas gdy w oryginalnym tekście zostaje przez niego rozgnieciony. Wersja amerykańska zmodyfikowała bajkę Collodiego w tak dużym stopniu, że potomek autora zwrócił się do rządu włoskiego o wytoczenie procesu przeciwko zbytniemu „zamerykanizowaniu twórczości wujka”. Popularność disneyowskiego Pinokia wpłynęła jednak na rozwój przemysłu zabawkowego we Florencji, a także na wzrost ilości turystów przybywających do stolicy Toskanii.

Czy wiesz, że w oryginalnym tekście:

  1. Pinokio mówił już jako kawałek drewna, zanim został wyrzeźbiony przez Dżepetta?
  2. W pierwszej przedłużonej wersji Pinokio jest uratowany przez pięknego chłopca o niebieskich włosach, a nie przez Niebieską Wróżkę?
  3. Pinokio i Dżepetto znaleźli się we wnętrzu rekina, a nie wieloryba?
  4. Wydłużający się nos i kłamstwa to tylko krótki epizod, a wersja disnejowska stworzyła z tego jeden z głównych motywów?
  5. Niebieska Wróżka przyjmowała formy różnych zwierząt, jednak zawsze była rozpoznawalna po kolorze włosów?
  6. W jednej w pierwszych wersji Pinokio jest poddany wielu dramatycznym próbom, np. jest gotowany w garnku lub jest psem obronnym?

 

***

Pinokio to jedna z najsłynniejszych i zarazem najbardziej enigmatycznych postaci włoskiej literatury. To zarazem zabawka i osoba, jest drewniany i zbudowany z krwi i kości, nigdy nienarodzony i zawsze żywy. Zatopmy się ponownie w lekturze Pinokia i poznajmy go na nowo! A jeśli chcielibyście poczytać bajkę w oryginale, zajrzyjcie pod ten link.

Tabliczka upamiętniająca miejsce napisania Pinokia
Tabliczka upamiętniająca miejsce napisania Pinokia

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *