Już w najbliższy czwartek, 23 lipca 2020, zaczyna się w Warszawie Cinema Italia Oggi 2020, przegląd najnowszych filmów włoskich, które zdobyły uznanie widzów oraz krytyków. Najgłośniejszym tytułem, który będziemy mogli obejrzeć, jest doceniany oraz nagradzany na festiwalach (David di Donatello) Zdrajca (Il traditore) Marca Bellocchia, odtwarzający wydarzenia związane z wielkim procesem przeciwko cosa nostrze, tzw. maksiprocesem, przedstawionym z perspektywy Tommasa Buscetty.

Film jest głęboko osadzony w mafijnych realiach i prezentuje autentyczne wydarzenia z jej historii. Świetnie odtwarza klimat tamtych czasów i skomplikowaną siatkę mafijnych powiązań. Nie jest więc łatwo nadążać za fabułą, nie orientując się choć trochę w dziejach sycylijskiej mafii. Postanowiłyśmy przybliżyć kilka faktów, które na pewno ułatwią odbiór tego dzieła.

Il pentito i uomo d’onore w jednym

Zacznijmy od tytułowego zdrajcy. Jest nim Tommaso Buscetta (genialnie zagrany przez Pierfrancesca Favina), słynny don Masino, jeden z bossów cosa nostry, który złamał mafijną zmowę milczenia, tzw. omertà. Przyczynił się tym do masowych aresztowań ważniejszych członków mafii i po raz pierwszy umożliwił śledczym głębsze wniknięcie w struktury mafii sycylijskiej.

To postać niezwykle złożona, która wydaje w sądzie swoich współpracowników, by chronić honor rodziny i dawne wartości cosa nostry, zbezczeszczone przez nowych przywódców. Według niego „stara” mafia („vecchia mafia”), do której przystąpił, już nie istnieje. Zmiana nastąpiła w momencie jej zaangażowania w globalny handel narkotykami i obrót ogromnymi zasobami finansowymi. „Nowa” mafia nie miała żadnych reguł, żadnego kodeksu moralnego, eliminowała każdego, kto przestał być jej potrzebny lub kto stanął na jej drodze, w tym kobiety, dzieci oraz urzędników państwowych.

Zeznania Buscetty trwały 45 dni i zajęły łącznie trzy tysiące stron, a na ich podstawie aresztowano ponad trzystu członków mafii.

• 

• 

• 

Don Masino

Tommaso Buscetta urodził się w 1928 roku jako siedemnaste dziecko biednego szklarza. Choć jego rodzina nie miała nic wspólnego z mafią, bardzo wcześnie wkroczył w świat przestępczy, kradł produkty spożywcze oraz handlował kartkami żywnościowymi, czym zyskał sobie uznanie. Do cosa nostry, a dokładniej do mandamento Porta Nuova w Palermo, przystąpił w 1945 roku. Była to złożona z kilku rodzin frakcja mafijna, która w czasach przedstawionych w filmie walczyła o wpływy z frakcją z Corleone, z Salvatorem „Totò” Riiną na czele.

W 1949 roku wyjechał na kilka lat do Argentyny i Brazylii, gdzie otworzył zakład szklarski. Postanowił jednak wrócić do Palermo i kontynuować działalność przestępczą. Zaczął od przemytu papierosów, na którym dorobił się majątku. Wiadomo jednak, że odpowiadał także za wiele zabójstw, a także zajmował się malwersacjami budowlanymi, a później stał się wielkim handlarzem heroiny, działającym także w Ameryce Północnej i Południowej.

Buscetta przez większość życia się ukrywał. Najpierw uciekał przede wszystkim przed trybunałem sprawiedliwości, a następnie przed mafią. Bardzo często przyjmował różne nazwiska, a także korzystał ze zmieniającej rysy twarzy chirurgii plastycznej.

Na przestrzeni jego całej działalności był aresztowany wielokrotnie. Poważniejsze aresztowanie nastąpiło w 1972 roku na granicy brazylijsko-urugwajskiej. Poddano go wtedy torturom, a następnie deportowano do Włoch, gdzie skazano na podstawie wyroku, który zapadł w Procesie 114. Miał siedzieć 24 lata, karę jednak zmniejszono i po 11 latach, w 1980 roku, wyszedł na wolność. Kolejne aresztowanie miało miejsce 1983 roku. Tym razem postanowił zeznawać przeciwko mafii, a dzięki jego współpracy w procesie Pizza Connection objęto go Federalnym Programem Ochrony Światków (FPOŚ).

Szczyt w Palermo i Cupola

Wróćmy do wcześniejszych wydarzeń, które pozwolą nam lepiej się zorientować w fabule filmu. Do lat 60. głównym portem przeładunkowym heroiny między Europą a Stanami Zjednoczonymi była Marsylia, kontrolowana przez mafię korsykańską, powiązaną z amerykańską CIA i francuskimi służbami specjalnymi SDECE. Kanał ten, zwany French Connection, rozbiło jednak w latach 60. nowojorskie Biuro ds. Narkotyków.

W tym samym czasie umacniał się palermitański kanał przerzutowy, Palermo Connection, a z czasem mafia sycylijska przejęła kontrolę nad dystrybucją heroiny w USA. Palermo, całkowicie opanowane przez mafię, stało się jednym z najbogatszych miast we Włoszech.

Cosa nostra zaczęła na dobre handlować narkotykami, w szczególności heroiną, w latach 50. W październiku 1957 roku odbył się słynny szczyt w Palermo z udziałem czołowych bossów mafii włoskiej i amerykańskiej, na którym przypieczętowano tę międzynarodową współpracę. Wtedy też ustalono wyłączność Sycylii w sprzedaży heroiny w USA.

Na szczycie na wzór amerykańskiej Komisji Syndykatu postanowiono utworzyć komisję mafii sycylijskiej zwaną Cupola lub Comissione. Miała ona ustalać zasady działalności mafijnej, określić podział wpływów poszczególnych rodzin, a tym samym gwarantować równowagę wewnętrzną organizacji. W jej skład wchodzili czołowi sycylijscy mafiosi: Genco Russo, Tommas Buscetta, Salvatore „Cichiteddu” Greco, bracia La Barbera (Salvatore i Angelo), a na ich czele stanął Cichiteddu. W wyniku niżej opisanych wydarzeń komisja ta była rozwiązywana i reaktywowana na przestrzeni lat, na przykład po pierwszej wojnie klanów.

Pierwsza wojna klanów

W latach 60. doszło do poważnego spięcia w strukturach Porta Nuova. Pierwsza wojna klanów (prima guerra di maffia) wybuchła pomiędzy rodzinami (coscami) La Barbera oraz Greco. Konflikt zaczął się od morderstwa zaprzyjaźnionego z rodziną Greco Calcedonia di Pisy, o które niesłusznie podejrzewano rodzinę La Barbera. Jak się później okazało, za śmierć odpowiadał Michele Cavatoio, zamordowany w masakrze na Viale Lazio w 1969 roku.

Punktem kulminacyjnym wojny, w której ginęli nie tylko mafiosi, był zamach w Ciaculli (strage di Ciaculli). W jego wyniku śmierć poniosło siedmiu policjantów wezwanych do rozbrojenia samochodu-pułapki.

W tym konflikcie Buscetta stanął po stronie rodziny Greco, a po jego zakończeniu uciekł z kraju do Szwajcarii, Meksyku, Kanady, aż w końcu osiadł w Stanach Zjednoczonych. Tam otworzył pizzerię na kredyt rodziny Gambino, jednej z pięciu wielkich rodzin nowojorskiej mafii. Za udział w pierwszej wojnie klanów został zaocznie skazany na 10 lat więzienia, a następnie z powodu braku dowodów uniewinniony.

Mettanza. Wielka wojna klanów

W latach 80. cosa nostra przechodziła kolejny, jeszcze bardziej brutalny konflikt wewnętrzny, nazwany wielką wojną klanów (seconda guerra di mafia) lub rzezią (mettanza). W jej wyniku umocniła się pozycja frakcji z Corleone z Totò Riiną, Bernardem Provenzanem e Leolucą Bagarellą na czele. Konflikt zaczął się na linii Luciano Leggio (corleonese rządzącego z więzienia) –  Stefano Bontate i  Salvatore Inzerillo, którzy przywłaszczyli sobie ze wspólnej mafijnej kasy kilka milionów dolarów. Leggio chciał ponadto zwiększyć wpływy swojej familii.

Pierwszy zginął Stefano Bontate, zastrzelony w drodze do domu w swoje 43. urodziny. Miesiąc po nim na ulicach Palermo zamordowano Inzerilla. Następnie rozszalała się krwawa rzeź, ginęli członkowie rodzin oraz sprzymierzeńcy poległych. W mettanzie zamordowano ok. 1000 mafiosów, a ok. 300 osób uznano za zaginione. W tym gronie znaleźli się krewni oraz dwaj synowie Buscetty, Benedetto i Anonio. Ich ciał nigdy nie odnaleziono. Ten rodzaj zabójstwa mafijnego określa się mianem lupara bianca (białej śmierci). Buscetta do tej pory zajmował neutralną pozycję w konflikcie, ale morderstwa jego rodziny sprawiły, że zdecydował się na współpracę z aparatem sprawiedliwości.

Nowa mafia była bezwzględna, nie respektowała kodeksu mafijnego, m.in. oszczędzania kobiet i dzieci w wendetach. Stosowała przemoc nie tylko względem członków mafii, ale także względem przypadkowych osób i stających im na drodze urzędników państwowych. W zamachach zginęli m.in. prefekt Palermo gen. Carlo Alberto Dalla Chiesa, przywódca sycylijskiej Partii Komunistycznej Pio La Torre, sędzia Rocco Chinnici.

Pizza Connection

Kluczowe w walce przeciwko mafii były lata 80. W 1986 roku wyszedł na jaw nielegalny handel heroiną między Sycylią a Stanami Zjednoczonymi w ramach tzw. Pizza Connection. Towar trafiał m.in. do rodziny Gambino w Cherry Hill, z którą współpacował Buscetta. Tę sieć przemytu i dystrybucji narkotyków nazwano Pizza Connection, gdyż obrót towarem i pieniędzmi odbywał się za pośrednictwem należących do mafiosów pizzerii. Śledztwo prowadziły amerykańskie organizacje wywiadowcze w latach 70. i 80, a proces odbył się w 1985 roku. Dzięki współpracy w tej sprawie Tommaso Buscetta oraz Salvatore „Totuccio” Contorno zostali objęci programem FPOŚ.

Maksiproces

Niemal w tym samym czasie (bo w latach 1986-1992) w Palermo odbywał się największy proces w dziejach włoskiego sądownictwa, tzw. maksiproces (Maxiprocesso). Był to efekt działań włoskich służb, zmęczonych coraz bardziej perfidnymi i brutalnymi ruchami cosa nostry.

Pierwszym ważniejszym krokiem w celu rozpracowania mafii była ustawa La Torre (na cześć zamordowanego przez mafię polityka), według której za przynależność do mafii groziło długoletnie więzienie. Ponadto ułatwiała dostęp do nielegalnych kont bankowych i instalowanie podsłuchów w nieruchomościach przestępców. Te działania, a także współpraca z pentiti (przede wszystkim z Buscettą) sprawiła, że śledczy odtworzyli sieć mafijnych powiązań.

• 

• 

• 

• 

Proces rozpoczął się 10 lutego 1986 roku w specjalnie dostosowanym do tej okazji bunkrze w więzieniu Ucciardone i był transmitowany na żywo w telewizji Rai. W tej autentycznej scenerii nakręcił sceny Bellocchio, starający się wiernie odtworzyć te wydarzenia. Na sali sądowej umieszczono 30 stalowych klatek, w których siedzieli oskarżeni, zachowujący się jak zwierzęta.

Akt oskarżenia przygotowali m.in. Giovanni Falcone i Paolo Borsellini, którzy za zajęcie się tą sprawą przepłacili życiem (obaj zginęli w zamachach bombowych), i liczył łącznie 8607 stron i ćwierć miliona stron materiałów dowodowych. Oskarżonych  mafiosów (a było ich łącznie 464) broniło dwustu adwokatów.

Dalsze losy Buscetty

Po maksiprocesie Buscetta żył w Stanach Zjednoczonych i często zmieniał miejsce zamieszkania. W 1990 roku ponownie wysłano go do Włoch, by złożył zeznania przeciwko Giuliu Andreottiemu, wieloktornemu premierowi Włoch, liderowi Chrześcijańskiej Demokracji, którego jednak oczyszczono z zarzutów. Po powrocie do USA żył jeszcze dziesięć lat. Zmarł na raka w 2000 roku na Florydzie.

***

Choć tematyka mafijna kojarzy nam się zazwyczaj z kinem sensacyjnym, zapewniamy Was, że w przypadku Zdrajcy tak nie jest. To piękny dramat biograficzny przedstawiający burzliwe losy niezwykle charyzmatycznego włoskiego mafiosy, którego w pewnym momencie zaczynamy nawet lubić. Poza fenomenalną grą aktorską wielkie wrażenie robi sceneria, zwłaszcza precyzyjnie odtworzone sceny z maksiprocesu. Ciężko uwierzyć, że to działo się naprawdę!

Choć film jest długi, to jednak bardzo wciąga i zachęca do głębszego wniknięcia w tę historię. Dla wszystkich, którzy będą mieli niedosyt po obejrzeniu Zdrajcy, polecamy dokument na Netfliksie – Our Godfather. Buscetta udzielił też wywiadu, który ukazał się w postaci książki – La mafia ha vinto. Intervista con Tommaso Buscetta. Nie został on jednak do tej pory przetłumaczony na język polski.